„პრაიმტაიმის“ გამოკითხვაში კოტე მარჯანიშვილის დადგმული კარლ გუცკოვის „ურიელ აკოსტა“ მეოცე საუკუნის საუკეთესო ქართულ სპექტაკლად დაასახელა 20-დან 18-მა გამოკითხულმა, მათგან 5-მა პირველ პოზიციაზე და დაგროვილი 291 ქულით „ურიელ აკოსტამ“ მეორე ადგილი დაიკავა მეოცეს ოცეულში.
რელიგიური დოგმების წინააღმდეგ ამხედრებული ფილოსოფოსი ურეილ აკოსტა. რაბინებისგან დაწყევლილი ურიელ აკოსტას ტრაგიკული სიყვარულის ისტორია...
ამ ტრაგიკულ ისტორიას აგერ 82-ე წელიწადია, თამაშობენ მარჯანიშვილის თეატრში და ამ სიყვარულის ისტორიას თან სდევს შლეიფი – სწორედ „ურიელ აკოსტას“ რეპეტიციებისას შეუყვარდათ ერთმანეთი სოფიკო ჭიაურელსა და კოტე მახარაძეს...
სოფიკო ჭიაურელი: „ურიელმა“ დაგვღუპა... ყველაფერი სპონტანურად მოხდა, მას ცოლი ჰყავდა, მე – ქმარი... ამ ყველაფერს უფრო კრიმინალური შარავანდედი ადგა, ვიდრე რომანტიკული...“ კრიმინალური შარავანდედი არ დასდგმია უშანგი ჩხეიძის ტრფობას ვერიკო ანჯაფარიძისადმი... მაგრამ ეტრფოდა...
„როდესაც მე მოვიხედე ივდითისკენ, ასე მეგონა, რაღაც შუქი ამოდიოდა მისი სახიდან... ივდითის მომღიმარი სახიდან მოედინებოდა ნათელი, რაც ავსებდა მთელ სცენას, მისი თვალები ბრწყინავდნენ, გეალერსებოდნენ და მისგან წამოსული სხივი გიზიდავდა...“ – იხსენებდა უშანგი ჩხეიძე...
ბედისწერად იქცა – მარჯანიშვილისა და ოცხელის შეკრულ „კარკასში“ უნებლიედ იბადებოდა სიყვარული – ურიელისა და ივდითის შემსრულებელ მსახიობებს შორის, ალბათ, სწორედ ამას ითვალისწინებდა სოფიკო ჭიაურელი, როდესაც ბოლო აღდგენისას ამ როლებზე ცოლ-ქმარი გაანაწილა – ნატა მურვანიძე და ნიკა თავაძე...
სადაცაა „ურიელ აკოსტა“ 82 წლის გახდება. დაიბადა ქუთაისში 1929 წლის 2 თებერვალს, 2 წლისაც არ იყო, თბილისში რომ „ჩამოიყვანეს“ და მას შემდეგ თბილისში ცხოვრობს... 1928 წელს მარჯანიშვილმა დააარსა ქუთაისი-ბათუმის თეატრი, 1930 წელს თბილისში საგასტროლოდ ჩამოსული დასი თბილისში დარჩა და სახალხო სახლში დაიდო ბინა. 1933 წელს თეატრს მარჯანიშვილის სახელი ეწოდა...
როგორ იქმნებოდა შედევრი, სახელად „ურიელ აკოსტა“, რომელიც დღემდე ახდენს ზემოქმედებას მაყურებელზე? შედევრის ავტორთაგან მხოლოდ კოტე მარჯანიშვილი იყო შემოქმედებითი სიმწიფის, 56 წლის ასაკში, კომპოზიტორი თამარ ვახვახიშვილი 35 წლის იყო, ურიელი – უშანგი ჩხეიძე – 30 წლის, ივდითი – ვერიკო ანჯაფარიძე – 28 წლის, გენიალური სცენოგრაფი პეტრე ოცხელი კი – მხოლოდ 21 წლის...
სწორედ 21 წლის ჭაბუკის შექმნილი დეკორაციები და კოსტიუმებია, აგერ დღემდე რომ შოკში აგდებს და აცვიფრებს მნახველს. განგებამ მის შემოქმედებას უფრო ხანგრძლივი ქრონომეტრაჟი უბოძა, ვიდრე თავად მას. სასცენო მხატვრობის რევოლუციონერი ავბედით 37-ში, სრულიად ახალგაზრდა, 30 წლისა დახვრიტეს, როგორც კონტრრევოლუციონერი... მისმა შემოქმედებამ კი მოინელა თავად კომუნისტური, პირსისხლიანი რეჟიმი. უყურებ ოცხელის უკიდეგანო ფანტაზიის ნაყოფს – უჩვეულო სცენიურ გარემოს, იხსენებ მის ასაკს და სულაც აღარ გიკვირს, როგორ შექმნა იმავე ასაკში შილერმა „ყაჩაღები“...
20 წლის იყო პეტრე ოცხელი, მარჯანიშვილმა რომ მისი გაფორმებული „ცეცხლის გამჩაღებელნი“ ნახა მუშათა თეატრში. ოცხელის ესკიზებმა მარჯანიშვილი აღაფრთოვანა – გენიამ იცნო მომავალი გენია და თავისთან წაიყვანა, სულ მალე ოცხელის გენია აელვარდა კიდეც...
თუმცა, როგორც თეატრის ისტორიის ანალებიდან ირკვევა, მარჯანიშვილს არ მოსწონებია ესკიზები, რომელიც თავიდან მიუტანა ოცხელმა, არ მოეწონა, რადგან იქ ზდანევიჩისა და გამრეკელის გავლენა იგრძნობოდა. მარჯანიშვილი არ აჩქარებდა ოცხელს...
და აი, ოცხელმა მაკეტი მიიტანა მარჯანიშვილთან... მარჯანიშვილი დიდხანს ათვალიერებდა მაკეტს... ხელჯოხი მთელი ძალით დასცხო მაგიდას, მსახიობები გაინაბნენ, ეგონათ, მაკეტი არ მოეწონა და ყველას ჯოხით დაერეოდა. „გენიალურია, შესანიშნავი, ყოჩაღ პეტრე! სადაა ის ბიჭი“ – იყვირა მარჯანიშვილმა...
პეტრე ოცხელი სცენის სიღრმეში იდგა თავჩაქინდრული, გაწითლებული... მაყურებელს დღესაც აჯადოებს მარჯანიშვილის რეჟისორული გადაწყვეტისა და ოცხელის მხატვრობის საოცარი სინქრონულობა. მარჯანიშვილის შედევრმა დაამარცხა დრო – „ურიელ აკოსტა“ დღესაც მარჯანიშვილის თეატრის რეპერტუარშია.
რა ხდება, რატომ აღელვებს მაყურებელს ოდესღაც დადგმული სპექტაკლი, მხოლოდ იმიტომ რომ შედევრია, მხოლოდ იმიტომ რომ არქეტიპად ქცეული მარჯანიშვილის დადგმულია? იქნებ იმიტომაც რომ ქადაგებს აზრის თავისუფლებას? იქნებ იმიტომ რომ გვიამბობს რელიგიური დოგმების, ფანატიზმის, გარემომცველი სამყაროს წინააღმდეგ ამხედრებული ურიელ აკოსტას ტრაგიკული სიყვარულის ისტორიას, ნათელისა და ბნელის ჭიდილს. ბნელისა და ნათელის, შუქ-ჩრდილების, შავისა და თეთრის მონაცვლეობა უდევს აქ საფუძვლად ყველაფერს, ოცხელის დეკორატიული მონასმები ორგანულად ერწყმის მარჯანიშვილის მეტყველ მიზანსცენებს, ულამაზეს კომპოზიციებს. მსახიობები ქანდაკებებივით არიან ნაკვეთი, არსად არიან სტატიკურნი, ყველაფერს შინაგანი რიტმი და სულიერი ექსპრესია აერთიანებს.
ცხადია, დღევანდელი „ურიელის“ ზემოქმედება, ალბათ, ბევრად ჩამოუვარდება 80 წლის წინანდელ ზემოქმედებას, ისევე, როგორც აღდგენილი სპექტაკლი ორიგინალს, მაგრამ, თუ გავითვალისწინებთ იმასაც, რომ მას შემდეგ არათუ თეატრმა, საერთოდ სამყარომ იცვალა ნირი, რიტმი, დღევანდელი ზემოქმედების ძალა მაინც შთამბეჭდავია. სწორედ ამ „მაინც შთამბეჭდაობითაა“ „ურიელ აკოსტა“ გენიალური, ამთეატრალურ მკვეთრ, პირობით ფორმებს, საერთოდ ზეაწეულ განცდებს გადაჩვეულ, გაუცხოებულ მაყურებელსაც რომ უთრთოლებს სულს.
ცხადია, უხვად არიან ისინიც, ვინც მყარადაა დამიწებული და არანაირად რომ არ ეპიტნავებათ ეს „ზეაწევა“ და თეატრისგანაც რომ მიწაზე გორაობას ითხოვენ, მაგრამ ეს სპექტაკლი მათთვის არაა...
მარჯანიშვილის „ურიელ აკოსტამ“ დროზე გაიმარჯვა, მაგრამ დროზე გამარჯვებამდე მესხიშვილის „ურიელ აკოსტაზე“ – სწორედ ქუთაისის სცენაზე დადგა მეოთხედი საუკუნით ადრე ლადო მესხიშვილმა კარლ გუცკოვის ეს ტრაგედია, ურიელს თავად ასრულებდა, ივდითს – ქართული თეატრის სინდისად აღიარებული ნუცა ჩხეიძე. ლადო მესხიშვილის ტრიუმფალური ურიელის შემდეგ ამ პიესას აღარავინ ეკარებოდა... აღარავინ – მარჯანიშვილამდე. წარმატებულ პრემიერას წინ ასევე წარმატებული ჩვენება უძღოდა – თბილისიდან ჩასულ მწერლებს,
საზოგადო მოღვაწეებს „ურიელი“ დეკემბრის მიწურულს ანახვეს. ამ ჩვენების წინ კი იყო...ჩავარდნილი გენერალური რეპეტიცია. რეპეტიცია ცუდად მიდიოდა, მსახიობები ვერაფრით ვერ პოულობდნენ საჭირო ტონს.
„ისეთი შთაბეჭდილება მაქვს, თითქოს ყველაფერი დაიკარგა, რაც კი რეპეტიციებზე ვიპოვე. მუსიკაც მიშლის ხელს, გამძვინვარებული მარჯანიშვილიც მბოჭავს, სინათლე თვალს მჭრის. ყურადღების მოკრება მიჭირს. მონოლოგს წარმოვთქვამ მექანიკურად. ვერაფერს ვგრძნობ, სიცივე და სიცარიელე მაქვს გულში. უშანგი – ურიელიც ჩამქრალია, არა აქვს სითბო, სიცოცხლე, ცეცხლი – და ასე რეპეტიციის დამთავრებამდე ყველაფერი დაიკარგა, წაიშალა. სად გაქრა დაუვიწყარი რეპეტიციების სიხარული? როგორი ზეშთაგონებით ქმნიდა მარჯანიშვილი ამ სპექტაკლს – როგორი აღფრთოვანებით ვიჭერდით მის ყოველ აზრს ჩვენ, მსახიობები... ჩვენ ვგრძნობდით, რომ ამ სპექტაკლში კიდევ უფრო ძლიერად, უფრო სრულყოფილად გადაიშალა მარჯანიშვილის გენია. და ეს ყველაფერი ჩვენ, მსახიობებმა, დღეს დავკარგეთ, დავანგრიეთ, გავაცამტვერეთ“, – იხსენებდა ვერიკო ანჯაფარიძე...
მარჯანიშვილი ყვიროდა, ცეცხლს ყრიდა, ცდილობდა, ეხსნა თავის შედევრი, მსახიობები რომ უნადგურებდნენ, მაგრამ ამაოდ...„დამღუპეთ მე თქვენ, დამტანჯეთ, დამასამარეთ“, – ეუბნებოდა მსახიობებს. „ასეთი განადგურებული მარჯანიშვილი მე არ მინახავს“, – იტყვის ვერიკო ანჯაფარიძე,
სწორედ ვერიკოს უხმო თეატრიდან გამოსულმა და სასტუმროსკენ ლასლასით მიმავალმა მარჯანიშვილმა.
„მივუახლოვდი და ვხედავ, თვალები ნათელი აქვს, სხივჩამდგარი, სიხარული გამოკრთის, ეშმაკური ღიმილი დასთამაშებს სახეზე და მეუბნება: წადი, დაიძინე, კარგად დაისვენე, საღამოს მოხდება გრანდიოზული რამ, გენერალური ჩაგვივარდა – ეს ხომ შესანიშნავია!..“ – გაიხსენებს ვერიკო და სწორედ ამის შემდეგ დამკვიდრდა ქართულ თეატრში რწმენა – რომ ჩავარდნილი გენერალური რეპეტიცია წარმატებული პრემიერის გარანტიაა.
მაგრამ ეს რწმენა ხშირად ცრურწმენაა – ვინ მოსთვლის რამდენი გენერალური რეპეტიცია ჩაფლავებულა და მერე პრემიერაც ზედ მიჰყოლია... ვერიკოს გარდა, მარჯანიშვილის „ურიელ აკოსტას“ კიდევ ბევრი ივდითი ახსოვს. სესილია თაყაიშვილი, სოფიკო ჭიაურელი, მედეა ჯაფარიძე, დოდო ჭიჭინაძე, ნინო დუმბაძე, ნატო მურვანიძე... ა
ხალგაზრდა სესილია თაყაიშვილი ჯერ კიდევ მაშინ შეიყვანეს სპექტაკლში, როცა სცენაზე ვერიკო იდგა. გარკვეული წარმატებების მიუხედავად, სესილიას ივდითი ვერ იქცა სპექტაკლის ნაწილად. სესილია ვერ ჰგუობდა უჩვეულო ფორმის სავარძელს, არანაკლებ უჩვეულო კოსტიუმს, საერთოდ გარემოს. ის ეთაყვანებოდა ვერიკოს ივდითს, თვითონ კი ვერ იქცა ივდითად. იმდენად მწარე იყო მისთვის მარცხი, რომ სიკვდილის წინ მიცემულ ინტერვიუში, ცხოვრების ყველაზე უბედურ დღედ, „ურიელში“ თამაშის დღე დაასახელა...
ვერიკომ „ურიელ აკოსტა“ პირველად 1962 წელს აღადგინა. ურიელს პიერ კობახიძე თამაშობდა, ივდითს – თავად, უკვე 60-ს გადატანებული, მაგრამ ის კვლავინდებურად აჯადოებდა მაყურებელს.
1972 წელს ვერიკომ ხელმეორედ აღადგინა „ურიელ აკოსტა“, ამჯერად ურიელს კოტე მახარაძე თამაშობდა, ივდითს – სოფიკო ჭიაურელი.
„არ მინდოდა ივდითის თამაში, დედამ მაიძულა... ვცდილობდი, გავქცეოდი მის აჩრდილს, მაგრამ ვერ მოვახერხე... დედასთან დავმარცხდი და დავმარცხდი რომელია...“ (სოფიკო ჭიაურელი).
მესამედ უკვე სოფიკო ჭიაურელმა აღადგინა სპექტაკლი 1991 წელს, ზურაბ სტურუასა და ნინო დუმბაძის მონაწილეობით. 15 წლის შემდეგ, 2006 წელს კვლავ სოფიკომ აღადგინა „ურიელ აკოსტა“. ამჯერად ივდითად ურიელის – კოტე მახარაძის შვილიშვილი, ნატა მურვანიძე მოგვევლინა, ურიელად – ნიკა თავაძე.
ვერიკოსთან მარცხდებოდნენ მაშინ, როცა ის სცენაზე იდგა, ვერიკოსთან მარცხდებოდნენ მაშინ, როცა ის პარტერში იყო რესტავრატორის ამპლუაში და მაშინაც, როცა ის მთაწმინდაზე განისვენებს.
ნატა მურვანიძე: „ერთი წამითაც არ ვედრები სესილია თაყაიშვილის მონაცემებს და შესაძლებლობებს, მაგრამ ახლა ვერიკო ანჯაფარიძე რომ ცოცხალი იყოს და სცენაზე იდგას, ჩემთვისაც ყველაზე უბედური დღე 2006 წლის 30 სექტემბერი იქნებოდა, როცა პირველად ვითამაშე ივდითი...“
მარჯანიშვილის თეატრს „ურიელ აკოსტას“ ბოლო აღდგენა 9 000 ლარი დაუჯდა. ეს თანხა ძირითადად დეკორაციის რესტავრაციასა და კოსტიუმების ხელახლა შეკერვას მოხმარდა.
ყვითელი დეტალი: ახალ ივდითს – ნატა მურვანიძეს არც ერთი წინამორბედი ივდითის კოსტიუმი არ ჩაეტია, კოჭებამდე დაშვებული კაბები წვივებსაც ვერ უფარავდა, ყველა კაბა მკლავებამდე სწვდებოდა.
„ვიცოდი, მაღალი ვიყავი, მაგრამ სულ მეგონა, რომ თავი პატარა მქონდა, მაგრამ არც თავსაბურავი მომერგო, ისიც პატარა მქონდა. დეკორაციაც კი პატარაა, ვინც დააკვირდება“, – ამბობს ნატა მურვანიძე.
ნატა მურვანიძე: „მართლაც უძლიერესი კონსტრუქცია აქვს ამ სპექტაკლს, ქორეოგრაფია, მუსიკა, პრინციპში, ნახატივითაა, ერთი დიდი ტილოა. ჩვენ ხელში გვქონდა შედე გი – მიზანსცენები, ჟესტები და თავად უნდა მივსულიყავით ამ შედეგამდე. მიხეილ ჩეხოვს აქვს ფსიქოლოგიური ჟესტით სავარჯიშო. ფსიქოლოგიურ ჟესტს რომ აკეთებ ერთხელ, ორჯერ, ათჯერ, ოცჯერ... ამ ჟესტს მიჰყავხარ იმ ემოციამდე, რომელმაც ეს ჟესტი შვა. ამ პრინციპით ვმუშაობდით და მინდა მჯეროდეს, რომ ამ გზით ვიწვევდით იმ საწყის ემოციას, თავდაპირველი შემსრულებლები რომ განიცდიდნენ. ყოველ შემთხვევაში ეს ჟესტები ჩემში აშკარად იწვევს რაღაცას, შეიძლება იმ დოზას არა, რასაც ქალბატონ ვერიკოში, ან შემდეგ აღიარებულ, ლეგენდარულ მსახიობებში...
იმდენად მაგარია, იმდემად აწყობილია ეს ყველაფერი, მე არ მეგულება მსახიობი ქალი, რომელიც ამას ისე ვერ იგრძნობს, როგორც მე ვგრძნობდი. გული მწყდება, სხვებს რომ არ აქვთ საშუალება, განიცადონ ის, რაც იქ ხდება, რომ იმ მონახაზში იცხოვრონ, ამ სპექტაკლს აქვს კიდევ რაღაც განსაკუთრებული მაგია...
მე არ ვიცი, ეს გარედან როგორ ჩანს, მაგრამ შიგნით აშკარად მონუსხული და მოჯადოებული ხარ 80 წლის წინანდელი რაღაცით, რომელსაც სახელი არა აქვს...
სახელი აქვს კოტე მარჯანიშვილი, გენიოსი, რომელიც სათავეა ამ ყველაფრის"...
ავტორი: რეზო შატაკიშვილი.
წყარო: გაზეთი "პრაიმტაიმი" N44(85)-ის არქივიდან.
